Osmanlı Devletinde Borsanın Kuruluşu ve Gelişmesi

By | 29 Mayıs 2018

Avrupa’da sanayi devrimi, ticaret ve sanayinin hızla gelişmesine sebep olmuştur.
Sonrasında seri ve ucuz imalatın yapılması ve ürünlerin çeşitlenmesi, bu işlevleri yerine
getirebilecek kurumsal organlara ihtiyacı ortaya çıkarmıştır. Bu yapı içinde Avrupa’da
kısa süre içinde ziraat ve ticaret meclisleri, odalar ve borsalar ekonomik hayatın içine
katılmışlar, organize olmuşlar ve hızla gelişmişlerdir.

Osmanlı Devleti ise, sanayi devrimine ayak uyduramadığı gibi, kısa süre içinde
Avrupa endüstrilerinin hammadde kaynağı ve pazarı durumuna gelmiştir. İngiltere ve
Fransa gibi sanayi devrimini tamamlayan ülkeler, makinelerle ürettikleri seri ve ucuz
mamul malları, ticaret anlaşmalarının kendilerine sağladığı kolaylıklar sayesinde Osmanlı
pazarlarına kolaylıkla sürmekteydiler. Bu durumdan el tezgâhları ile üretim yapan
Osmanlı esnafı büyük zarar görmüş ve rekabet edemediklerinden hızla ekonomik
sahneden çekilmeye başlamışlardır.

Osmanlı Devletinde Borsa

Osmanlı’da Tahvilât Borsası’nın kurulması ve gelişmesi, Galata’da faaliyet
gösteren azınlıkların ticarî faaliyetleri sayesinde olmuştur. Osmanlı Devleti’nde Rum,
Ermeni ve Yahudi tüccarlar, özellikle İstanbul Galata’da bankerlik yaparak, para
işlemlerinin yönünü belirlemişlerdir.

Osmanlı Devleti’nde borsanın kurulmasını zorlayan en önemli etmenlerden birisi,
Avrupa borsalarının gösterdiği hızlı gelişmedir. Avrupa’da sanayi devrimi sonrasında
hızla gelişen ticaret, şirketleşmeyi beraberinde getirmiştir. Peşpeşe kurulan anonim
şirketlerin çıkardığı hisse senedi ve tahvillerin, sarraflar aracılığıyla imparatorluğun
merkezi ve önemli şehirlerinde dolaşması ve alınıp-satılması bir yana, Kırım Savaşı ile
birlikte dış piyasalardan sağlanan borçların tahvillerinin Avrupa’nın önemli piyasalarında
kota edilmesi, Osmanlı’da borsanın kurulmasını tetiklemiştir.

Osmanlı’da menkul kıymet ticareti niteliği taşıyan işlemler, Tanzimat sonrası
başlamıştır. 1854 Kırım Savaşı esnasında yapılan dış borçlanmalara ait olan tahvillerin
yaygın şekilde el değiştirmesi, borsa faaliyetlerine zemin hazırlamıştır. Galata bankerleri,
1864 yılında resmi olmayan bir para ve tahvilat borsası işlevi görecek dernek kurmuşlar,
Galata’da önce Havyar Han’da daha sonra da Komisyon Han (Konsolid Han)’da faaliyet
göstermişlerdir19. Yani; Galata Borsası, Rum bankerlerin İstanbul’da “sefurya” adını
verdikleri bir esnaf loncası olarak örgütlenmiş ve bu loncaya ait nizamname ile
yönetilmeye ve işlevlerini yürütmeye başlamıştır.

Galata Borsası, 1874 yılında çıkarılan bir nizamname ile zabt u rabt altına alınmaya
başlandı. Özellikle konsolid ve hava oyunları ile birçok insanın kandırılması ve mağdur
duruma düşürülmesi, borsa üzerinde hükümet denetiminin kurulmasını zorunlu hale
getirmiştir24. Kasım 1873 tarihli bir vesikada Borsa’nın devlet denetimi altına alınması
gereği, “beyâna muhtac olmadığı üzre Devlet-i Aliyye’nin eshâm ve tahvîlâtıyla sa’ir
senedât-ı resmînin bey‘ u şirâsı mu‘âmelâtı borsa nâmıyla Galata’da bir mahall-i
mahsûsda deverân itmekde oldığı halde işbu borsa her nasılsa şimdiye kadar saltanat-ı
seniyyenin taht-ı nüfûz ve nezâretine ve ne de usûl-ı emniye ve mahfûza dâ’iresine
alınmayarak bir mesâğ-ı gayr-i mahdûd ile pek ziyâde serbest bırakılmasıyla eshâm ve
tahvîlât-ı mezkûrenin kıymet ve ahz u i‘tâlarınca cereyân iden fesedât ve igtişâşât
sebebiyle hazîne-i celîle mâlen ve i‘tibâren lâ-yenkati‘ zarar ve sekenelere ve halk dahi
hasarlara uğramakda” olduğu şeklinde ifade edilmektedir. Yine belgede, esham ve
tahvilatın alım satımının yapıldığı devletlerde borsaların hükümetlerin gözetiminde
olduğu hatırlatıldıktan sonra, borsanın denetiminin ve asayişinin hükümete ve ilgili
bakanlıklara verilmesi, teftişin ise bir komiser tayin olunmak suretiyle ifa edilmesi vb.
gibi hususların yer aldığı bir nizamnamenin hazırlanması amacıyla muteber sarraf, tüccar
ve bankerlerden mürekkep genel bir komisyonun oluşturulması ve genel esham emini
Ohannes Efendi’nin de bu işle görevlendirilmesi ve hazırlanacak nizamnamenin
Fransızca ve Türkçe nüshalarının Meclis-i Hass-ı Vükelâ’da okunması ve nizamnamenin
hemen neşredilmesi gereği bir tezkere ile Maliye Nezareti’ne yazılmıştır. Yapılan
araştırmalar sonucu, 1874 tarihli yayımlanan tüzükle borsa işlemlerini gözetim görevi,
yeni oluşturulan Borsa Komiserliği’ne verilmiştir.

İlginizi çekebilir  Borsa nasıl hesaplanır

1881 yılında Düyûn-ı Umumiye-i Osmaniye İdaresi’nin kurulmasından sonra
Galata borsasından işlemler yine devam etmiştir. Özellikle bir anonim şirket olarak
kurulan Reji Şirketi’nin borsanın sistemli işlemesinde önemli rolü olmuştur. Osmanlı-Rus
Savaşı sırasında Galata borsasının motor güçleri olan tüccar ve azınlıkların İstanbul’dan
ayrılmalarıyla borsanın etkinliği azalsa da, yüzyılın sonlarında tekrar hareketlendiği
görülmektedir. Bunda özellikle Galata semtine yerleşen Fransız, Rus ve İtalyan
bankaların Galata Borsası’nda yabancı devlet kağıtları ile yabancı şirketlere ait işlemleri
hızlandırmasının da rolü olmuştur.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir